CÁI NÀO QUAN TRỌNG HƠN?
Có người sẽ chọn tình yêu, có người lại bảo tri thức cần hơn, lại có người cho rằng mang cân đo tri thức và tình yêu là thừa giấy vẽ voi, và còn nhiều những quan điểm khác…
Ở xứ xở mù sương,
trong một ngày mưa không ngớt, khi nhấm nháp cà phê cũng đã trở nên tẻ nhạt… mọi
thứ dường như hoàn hảo để đọc Marcel Proust, để lang thang về miền ký ức; nhưng Proust “từ chối” cái ý tưởng này, cân đo
tri thức và tình yêu là việc thú vị và cấp thiết hơn.
“Việc thám hiểm đích thực không phải là dò tìm những vùng đất mới cho bằng có được những cái nhìn mới”.(Marcel Proust)
Ta suy xét không vì lẽ đúng sai, mà trong tâm thế của nhà thám hiểm ta đi tìm những cái nhìn mới.
Tri thức là gì?
“Tri thức là kinh nghiệm có tổ chức”.(1)
Aristotles, trong một tác phẩm của mình, đã nêu năm loại hình tri thức như sau:
1. Episteme: tri
thức khoa học cơ bản và thuần tuý, chẳng hạn về toán học, lôgíc học, và các
khoa học chính xác khác.
2. Techne: tri
thức kỹ năng, hướng đến hành động.
3. Phronesis:
tri thức thực hành dựa trên kinh nghiệm để tạo nên sự vật hay hành động.
4. Nous: tri thức
trực cảm. Đây là loại tri thức đặc biệt, chỉ nảy sinh từ sự quen thuộc, nhuần
nhuyễn với hai loại tri thức techne và phronesis. Năng lực “trực cảm” càng cao,
con người càng dễ đi đến những đột phá, sáng tạo trên cơ sở những tri thức vững
chắc.
5. Sophia: tri
thức lý thuyết về những chân lý phổ quát hay những “đệ nhất nguyên lý” của triết
học.
Đến Karl Popper, ông đề xuất một lý thuyết khách quan về
thứ tri thức mang tính phỏng định vì “Kể từ Descartes, Hobbes, Locke và tất cả
những trường phái của họ (trong đó có tính cả Thomas Reid chứ không chỉ David
Hume), các lí thuyết về tri thức của con người đều chủ yếu mang đậm tính chủ
quan: người ta xem tri thức chỉ như một loại niềm tin đã có được sự bảo đảm đặc
biệt, và rồi xem tri thức khoa học cũng chỉ như một loại tri thức đã có được sự
bảo đảm đặc biệt mà thôi.”
“Tri thức của con người hẳn là hiện tượng kì vĩ nhất trong toàn cõi hoàn vũ của chúng ta.” (2) Các triết gia truy tầm, luận bàn về tri thức suốt chiều dài lịch sử nhân loại, sách vở để lại cho hậu thế nhiều vô kể nên mong một dịp khác chúng ta sẽ quay lại chủ đề này.
Tình yêu là gì?
Hỏi 10 người thì có 7 người trả lời ngay, 2 người ngập ngừng,
1 người chỉ mỉm cười; và ta nhận được 9 câu trả lời không có câu nào hoàn toàn
giống câu nào. Định nghĩa tình yêu đối với mỗi người là riêng biệt; những mô tả
rất khác nhau ấy càng làm vẻ đẹp của tình yêu thêm phần rực rỡ. Trong sách vở
ta tìm ‘hình hài’ tri thức’ thì cũng ở đó đã tìm thấy ‘bóng dáng’ tình yêu
Với 5 chữ thôi, Thiền sư Thích Nhất Hạnh đã ‘gói trọn’
tình yêu.
“Understanding is love’s other name.”
Theo Valadimir Soloviev, trong Siêu Lý Tình Yêu, thì “tình
yêu theo nghĩa thuần túy tâm lý (bên ngoài quan hệ vật chất – tính dục và thẩm
mỹ) là tình thương hay lòng trắc ẩn (đồng cảm) đã bắt rễ sâu và trở thành thường
trực.”
Riêng đối với người đã dành hết tâm huyết cho công việc
Tham vấn Tâm lý thì phát biểu của Émile Chartier vừa thân quen vừa thách thức:
“Người khác thế nào mà ta chấp nhận họ thế ấy thì chẳng có
gì ghê gớm, và lúc nào cũng phải làm được như thế; nhưng người khác thế nào mà
ta muốn họ luôn giữ đúng như thế, thì đó chính là tình yêu đích thực.”
Không chắc là đèn vừa được bật hay trời chuyển qua đêm,
nhìn qua khung cửa sổ, qua mấy cái cây chẳng xếp thành hành, qua một quãng tối
là ngút mắt ánh đèn, người ta thắp đèn cho những cái cây. ‘Những cái cây không
biết màn đêm là gì này có vui hơn những cái cây ở xứ khác không nhỉ?’ Câu hỏi
này lướt qua, kiểu phá bỉnh của nó đối với tâm trí như cái kiểu ánh sáng từ vô
số bóng đèn điện kia băm nhỏ màn đêm đang cố vỗ về thành phố vào giấc ngủ.
‘Quay lại nào!’, ‘mình bỏ dỡ ở đâu nhỉ?’, ‘à!
có lẽ là…. Proust’
“Tình yêu là một
căn bệnh không thể chữa trị.
Trong tình yêu, đau
đớn là bất tận.
Những người đang
yêu không thể đồng thời là những kẻ hạnh phúc.” (Marcel Proust)
Thái độ của Proust đối với tình yêu khó hiểu không kém gì
tác phẩm Đi Tìm Thời Gian Đã mất của ông. ‘Đọc Proust rất thú vị nhưng bây giờ
mình cần tiếp tục việc cân đo.’
Vậy tri thức và tình yêu thì cái nào quan trọng hơn?
Theo Bertrand Russell thì chúng ta cần có cả hai nếu muốn
một đời thiện hảo, “Cuộc đời thiện hảo là cuộc đời do tình yêu truyền cảm hứng
và do lý trí hướng đạo”. Ông giải thích thêm là “theo một nghĩa nào đó thì tình
yêu mang tính căn cơ hơn, vì nó đưa dẫn những người thông minh đi tìm kiếm tri
thức, ngõ hầu phát hiện ra phương cách giúp đỡ cho những người mình yêu
thương.” Có vẻ cán cân đang nghiêng về tình yêu.
“Những người hiểu biết, thực chất là chẳng hiểu biết gì nếu
họ không có được sức mạnh của tình yêu, bởi một nhà hiền triết đích thực không
phải là người thấy, mà là người càng viễn kiến, càng yêu mọi người sâu sắc hơn.
Thấy mà không yêu tức là nhìn vào tăm tối.” Maurice Maeterlinck khiến độ lệch của
cán cân thêm rõ hơn.
Proust mô tả tình yêu như người ta tả ông ba bị để dọa trẻ
con, nhưng đồng thời ông lại rất khao khát tình yêu “Niềm an ủi duy nhất của
tôi khi tôi thực sự buồn là yêu và được yêu,”
Tri thức và tình yêu ta đều rất cần, trả lời cái nào quan
trọng hơn thì không khó, có rất nhiều lúc, trong nhiều hoàn cảnh ta tậm chí có thể trả lời lập tức không do dự; nhưng câu trả lời ngay
khi được ta thốt ra đã mang cái số phận không ngừng bị xét lại.
‘Nhưng
những cái cây dưới ánh sáng đèn điện đêm này sang đêm khác chúng có vui không?’,
‘tri thức & tình yêu đã xong rồi, hãy quan tâm những cái cây kia!’, ta thấy
mình tuân phục mà không chút dò xét.
Tài liệu: