Hạnh phúc là những khoảnh khắc thức tỉnh con người khỏi giấc mơ thiên đường; mỗi cảm giác hạnh phúc ta đã trải qua là độc nhất và không lặp lại; nếu ta chọn bước vào hành trình sống cuộc đời này với la bàn trong tay và kim chỉ hướng về hạnh phúc thì đó phải là hành trình khảo sát lớp lớp trầm tích trong cõi tâm hồn, cái nền nơi khoảnh khắc hạnh phúc bậc lên mà trên đó khoảng không rộng đủ cho sự nhận biết của ta diễn ra.
Dù hành trình hướng về hành phúc là đơn độc, là dành riêng mỗi người nhưng hạnh phúc đáng khao khát trong đời người đến nỗi nhân loại suốt chiều dài lịch sử
đã có vô số những tác gia suy tư, thiết tha truy tìm phương cách mong cho con
người có nhiều hơn nữa những cơ may bắt gặp khoảnh khắc hạnh phúc của riêng
mình để hạnh phúc có thể trở thành cảm giác phổ biến của cuộc sống cá nhân và
trong cả cộng đồng. Sách vở không lưu trữ công thức chế tạo hạnh phúc nhưng ở
đó ta có thể tham khảo cách trải một lớp trầm tích dưới khoảnh khắc hạnh phúc
ra để rọi vào đó ánh sáng của lý trí.
Ở thời cổ đại, triết gia Epictetus rất rõ ràng về nền tảng của hạnh phúc:
“Hạnh phúc và tự do bắt đầu với sự hiểu biết rõ ràng về một nguyên tắc: Một
số điều nằm trong tầm kiểm soát của chúng ta, và một số khác thì không. Chỉ sau
khi bạn đã đối mặt và chấp nhận cái nguyên tắc nền tảng này, và học cách phân
biệt giữa những gì bạn có thể và không thể kiểm soát, thì bạn mới có thể đạt tới
bình an nội tâm và cách hành xử hữu hiệu.
Thông thường, hạnh phúc bị hiểu lầm một cách phổ biến là lạc thú và sự nhàn
rỗi được trải nghiệm một cách thụ động. Quan niệm đó về hạnh phúc chỉ là hời hợt.
Cái mục tiêu xứng đáng duy nhất của tất cả nỗ lực của ta là một cuộc sống phong
phú.”(1)
Nhưng lạc thú hay sự thoải mãn có
liên quan gì đến cảm giác hạnh phúc mà chúng ta cảm nhận hay không? Quyển Cội
Nguồn Cảm Hứng đưa ra một câu trả lời rất thú vi:
“Nếu để xác lập một mối liên hệ giữa hạnh phúc và sự thỏa mãn thì tôi cho rằng,
hạnh phúc là năng lực biết thưởng thức và gìn giữ cho bền vững tất cả những gì
tạo ra sự thỏa mãn. Và phát triển chính là phá vỡ mọi sự thỏa mãn đơn giản.” Sự
phát triển là điều tác giả nhấn mạnh, chúng ta tránh hiểu lầm thành cố chấp bám
giữ những đối tượng ngoại tại mà ta xem như thành tố duy trì sự thỏa mãn đã
qua, và hạnh phúc còn đồng thời có những mối liên hệ khác:
“Hạnh phúc chỉ có được khi con đường đi đến hạnh phúc là đúng đắn và tâm hồn
con người yên ổn. Bản chất sự yên ổn của con người chính là người ta tìm thấy sự
tốt đẹp trong những người xung quanh. Tìm thấy niềm tin của mình đối với những
người xung quanh không chỉ là một trong những nguyên lí căn bản để xây dựng cảm
giác hạnh phúc của con người mà còn là nguyên lí căn bản để xây dựng thái độ đạo
đức, các nguyên tắc về mặt đạo đức trong khi chung sống.
Ðể có được hạnh phúc, điều đầu tiên mà mỗi con người cần làm chính là rèn
cho mình nãng lực đi tìm lẽ phải, tạo dựng hạnh phúc trên cơ sở lẽ phải tâm hồn.
Hạnh phúc bền vững là một không gian tinh thần mà ở đấy có sự chung sống, sự
hợp tác giữa quá khứ và tương lai, giữa thành tựu và triển vọng.
Sự tồn tại trong bất kỳ điều kiện nào không phải là hạnh phúc, mà sự tồn tại
như mình vốn có trong bất kỳ điều kiện nào mới chính là hạnh phúc.”(2)
Đọc thêm vài ba cuốn, ta bắt gặp một quyển tác giả dành trọn để nói về hạnh
phúc và bày ra trên mặt giấy loạt trầm tích:
“Làm việc, chứ không phải chịu đựng, mới là cơ sở để được dễ chịu. Nhưng vì
kẹo có thể mang đến một niềm sảng khoái nho nhỏ mà người ta chỉ việc ngậm cho
tan dần, không cần làm gì khác, nên nhiều người muốn nhấm nháp niềm hạnh phúc
theo cách này, và họ đã nhầm. Người ta ít khi thấy sảng khoái với âm nhạc nếu họ
chỉ dừng lại ở việc nghe mà không hát lên, điều này làm một người tài giỏi nói
rằng anh ta hưởng thụ âm nhạc bằng cổ họng, chứ không phải bằng đôi tai. Ngay cả
niềm sảng khoái từ những bức họa đẹp cũng là niềm sảng khoái của việc nghỉ
ngơi, và không thể nào đủ sức thỏa mãn nếu người ta không chính tay vẽ nguệch
ngoạc, hoặc không đi sưu tầm; không chỉ là đánh giá mà còn là tìm kiếm và chinh
phục.
Những người chơi bài thường liên tục sáng tạo và điều chỉnh chuỗi các nước
cờ. Đừng hỏi một người không biết chơi bài là anh ta có thích chơi bài hay
không. Chính trị không còn buồn chán ngay khi người ta bắt đầu biết chơi; nhưng
cần phải học chơi đã. Điều đó đúng với mọi thứ; phải học cách sống hạnh phúc.
Người ta nói rằng hạnh phúc luôn chạy
trốn chúng ta. Điều đó đúng với những niềm hạnh phúc được ban tặng, vì chẳng có
hạnh phúc nào được ban tặng hết. Nhưng hạnh phúc mà chúng ta tự tạo ra thì
không làm chúng ta thất vọng. Đó là chuyện học, và người ta lúc nào cũng học.
Càng biết nhiều thì người ta càng có thể học nhiều. Từ đó mà có cái khoái cảm
trở thành nhà thông thái, một thứ khoái cảm chẳng có điểm dừng, mà còn tăng lên
mỗi ngày. Cái khoái cảm trở thành nhạc sĩ cũng vậy. Và Aristote đã nói ra điều
kinh ngạc này, rằng nhạc sĩ thực thụ là kẻ thỏa mãn với âm nhạc, và chính trị
gia thực sự là chính trị gia cảm thấy thỏa mãn với chính trị. “Những khoái cảm”,
ông nói, “là dấu hiệu của sức mạnh.” Lời nói này vang vọng lại với sự hoàn hảo
của ngôn từ, sự hoàn hảo đã mang chúng ta vượt khỏi học thuyết cứng nhắc; và nếu
chúng ta muốn hiểu kẻ thiên tài xuất chúng này, kẻ nhiều lần bị chối bỏ nhưng đều
không thành này, chúng ta phải nhìn ngay tại đây. Dấu hiệu của tiến bộ thực sự
trong tất cả các hành động là niềm khoái cảm mà người ta biết nhận được từ hành
động đó. Do đó, người ta thấy rằng lao động là điều thú vị duy nhất, và chỉ như
vậy là đủ. Tôi muốn nói tới lao động tự do, cái vừa là hệ quả của sức mạnh vừa là ngọn
nguồn của sức mạnh. Một lần nữa, đừng chịu đựng mà hãy hành động.
Ai cũng từng thấy những người thợ
xây mải miết dựng nên một căn nhà nhỏ. Phải xem cách họ lựa từng viên đá. Niềm
vui thú này có ở mọi nghề, vì người công nhân luôn sáng tạo và học hỏi. Thế
nhưng, cái hoàn hảo mang tính máy móc không chỉ mang lại nỗi buồn chán, mà còn
mang lại cả một đống bộn bề khi người công nhân không hòa mình vào công việc,
và luôn luôn bắt đầu đi bắt đầu lại, không sở hữu những gì anh ta đã làm, thậm
chí không dùng nó để mà học hỏi nữa. Ngược lại, các công việc liền mạch, việc
này dẫn đến việc khác, là những thứ tạo nên niềm hạnh phúc cho người nông dân,
tôi muốn nói tới người nông dân tự do và được làm chủ. Xưa nay ai ai cũng um
sùm chống lại những niềm hạnh phúc vốn tốn quá nhiều công sức này, và cũng chỉ
vì cái ý tưởng tai hại rằng người ta có thể tận hưởng niềm hạnh phúc được ban tặng.”(3)
Không riêng hạnh phúc mà
mọi khoảnh khắc ta bắt gặp cảm xúc nảy lên đều ẩn dưới nó lớp lớp trầm tích, đều
cần ta khảo sát thăm dò:
 |
| (4) |
(1) Epictetus. Nhà xuất bản Hồng Đức (2017). Nghệ Thuật Sống.